Rodzina zastępcza jest alternatywą dla placówki opiekuńczo-wychowawczej, czyli domu dziecka. Rodzina zastępcza opiekuje się dzieckiem do chwili: kiedy wróci ono do rodziny biologicznej, zostanie adoptowane bądź się usamodzielni.

Rodziny zastępcze dzielimy na:

Niezawodowe:

* spokrewnione z dzieckiem,
* niespokrewnione z dzieckiem,

Rodzinę zastępczą spokrewnioną stanowią najczęściej dziadkowie, wujostwo lub starsze, pełnoletnie rodzeństwo.
Istnieją jeszcze dwa rodzaje rodzin zastępczych spokrewnionych, które dzieli się pod względem zobowiązań rodziny do alimentacji, a są to
a) rodziny zastępcze spokrewnione w stopniu zobowiązującym do alimentacji (są to dziadkowie oraz rodzeństwo);
b) rodziny zastępcze spokrewnione w stopniu nie zobowiązującym do alimentacji (np.: ciocie, wujkowie).
Ten rodzaj typologii jest wykorzystywany m.in. przy ustalaniu pomocy materialnej dla rodziny zastępczej.

Rodzinę niespokrewniona z dzieckiem stanowią osoby, które z punktu widzenia prawa są obce dla dziecka.



Zawodowe niespokrewnione z dzieckiem:

* wielodzietne,
* specjalistyczne,
* o charakterze pogotowia rodzinnego,

W rodzinie zawodowej wielodzietnej w tym samym czasie możne przebywać od 3 do 6 dzieci (dopuszczalne jest umieszczenie w rodzinie większej liczby dzieci w przypadku licznego rodzeństwa).
W rodzinie zastępczej niespokrewnionej specjalistycznej, która ma pod opieka dzieci chore lub niedostosowane albo dzieci z różnymi dysfunkcjami, problemami zdrowotnymi wymagającymi szczególnej opieki i pielęgnacji. W takiej rodzinie może przebywać w tym samym czasie od 1 do 3 dzieci.
W rodzinie o charakterze pogotowia opiekuńczego umieszcza się w niej interwencyjnie, nie więcej niż troje dzieci, na krótki pobyt do czasu unormowania sytuacji życiowej dziecka i podjęcia przez sąd decyzji o władzy rodzicielskiej rodziców. Maksymalny okres pobytu wynosi 15 miesięcy.

W zawodowej rodzinie zastępczej jedna osoba musi zrezygnować z dotychczasowej pracy. Odtąd jej praca będzie opieką nad dziećmi.
Tylko rodzina niespokrewniona z dzieckiem może być zostać dla niego rodzina zawodowa.


Wyróżnia się też typy rodzin zastępczych przyjmując za kryterium różnorodność sytuacji, w jakiej może znajdować się dziecko lub rodzina przyjmująca je pod opiekę i na wychowanie.
A są to:

1. Terapeutyczna rodzina zastępcza jest to rodzina, która podejmuje się opieki nad dzieckiem wymagającym ze względu na stan zdrowia szczególnej troski i stosowania stałych specjalistycznych zabiegów leczniczych oraz wychowawczych. Odmienność tego typu rodziny wiąże się ze sposobem kwalifikowania do niej dziecka (odpowiednie badania lekarskie są tu koniecznością, a nie postulatem), z wysokością pomocy materialnej, a także zagwarantowania dziecku stałej pomocy specjalistycznej.

2. Resocjalizacyjna rodzina zastępcza, gdzie wychowuje się dzieci, które nie wkroczyły jeszcze na drogę przestępstwa, ale ich postępowanie ujawnia daleko posuniętą demoralizację i społeczne niedostosowanie, czy też dzieci zagrożone demoralizacją. Umieszczenie dziecka w resocjalizacyjnej rodzinie zastępczej ma na celu odizolowanie go od szkodliwych wychowawczo wpływów środowiska rodziny naturalnej.


3. Preadopcyjna rodzina zastępcza, która przyjmuje dziecko z zamiarem jego adopcji w przyszłości. Niekiedy okres pobytu małego w takiej rodzinie jest ściśle określony, czas ten może być wykorzystany na dokonanie ustaleń niezbędnych dla dziecka i orzeczenia adopcji ( zebranie informacji o przysposabiających, ustalenie prognozy rozwojowej dziecka). Takie postępowanie ma szczególne znaczenie w przypadku dzieci starszych lub chorych, kiedy wskazany jest pewien okres przystosowawczy, poprzedzający adopcję właściwą. Z formalnego punktu widzenia umieszczenie dziecka w preadopcyjnej rodzinie zastępczej jest traktowane jako umieszczenie w zwykłej rodzinie zastępczej. Nie ma normatywnie uregulowanego czasu trwania okresu preadopcyjnego.

Opracowanie na podstawie:
Tatko A., Zaspokajanie potrzeb dzieci w rodzinach zastępczych, „Problemy opiekuńczo - wychowawcze” 1995, nr 4.
http://www.edukacja.edux.pl/p-1054-r...-zastepcza.php